Thời hoàng kim và câu chuyện buồn của 10 năm về trước
Ngành cơ khí Việt Nam đã có một thời hoàng kim- đó là những năm đầu hình thành phát triển. Khởi nguồn là ngành cơ khí quân giới với các công binh xưởng, các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ phục vụ chiến đấu chống giặc ngoại xâm. Hoà bình lập lại, ngành cơ khí được định hướng là ngành công nghiệp quan trọng. Rất nhiều nhà máy cơ khí lớn hiện vẫn còn tồn tại đến ngày hôm nay là kết quả thắng lợi từ những năm tháng đó. Theo thống kê, thời kỳ này, mỗi năm ngành cơ khí sản xuất được hàng chục vạn tấn máy móc, công cụ, phụ tùng, đáp ứng được 45- 50% nhu cầu kinh tế và quốc phòng của đất nước. Thập kỷ 70- 80, trong khu vực, Việt Nam được coi là nước có ngành công nghiệp cơ khí rất phát triển. Cơ khí đã làm ra nhiều sản phẩm có chất lượng cao, tiêu biểu như: động cơ đốt diezel, bơm thuỷ lực, máy gia công kim loại, động cơ điện...
Tuy nhiên, khi chuyển sang cơ chế thị trường, vì chưa thích ứng kịp do quen cách làm việc của thời kỳ bao cấp, ngành cơ khí Việt Nam đã có những năm tháng dài chìm đắm trong sự lãng quên. Sản phẩm làm ra không theo kịp nhu cầu thị trường. Sản xuất đình đốn, công nhân không có việc làm. Nhiều doanh nghiệp giải thể hoặc chuyển sang sản xuất mặt hàng khác. Công nghiệp Việt Nam có nguy cơ mất đi một ngành kinh tế mũi nhọn.
Những “gót chân Asin”
Theo ông Nguyễn Văn Thụ- Chủ tịch Hiệp hội doanh nghiệp cơ khí Việt Nam, thế mạnh và cũng là điểm yếu lớn nhất của cơ khí Việt Nam chính là thị trường. Trung bình mỗi năm, Việt Nam phải nhập khẩu từ 8-10 tỉ USD các sản phẩm cơ khí. Trong khi đó, hiện sản phẩm cơ khí sản xuất trong nước chỉ chiếm 6- 8% thị trường. Vì vậy, có một thời gian dài, cơ khí Việt Nam đã để ngỏ thị trường cho các doanh nghiệp nước ngoài tự do nhảy vào khuynh đảo, lũng đoạn.
Có bốn nguyên nhân gây ra sự yếu kém của ngành cơ khí Việt Nam. Trước hết phải kể đến công tác xây dựng, quy hoạch chiến lược phát triển của ngành chưa được quan tâm đúng mức. Vì thế, những định hướng về mục tiêu, phương hướng ngành nghề mũi nhọn, trọng tâm, trọng điểm, công nghệ chưa được xác định rõ. Trong khi đó, phần lớn công nghệ và thiết bị của ngành cơ khí đều đã cũ và lạc hậu so với khu vực (30- 40 năm) và thế giới (50- 60 năm). 95% là các thiết bị lẻ, không đồng bộ, không chuyển giao công nghệ, phần lớn đã hết thời hạn khấu hao.
Mặt khác, đầu tư cho cơ khí vừa phân tán, dàn trải lại ít quan tâm đến đầu tư chiều sâu để đổi mới trang thiết bị và công nghệ. Đây là nguyên nhân khiến các sản phẩm cơ khí khi tung ra thị trường đã không được người tiêu dùng lựa chọn vì mẫu mã không đa dạng, chất lượng thấp, giá thành cao.
Trình độ quản lý và tổ chức sản xuất còn yếu kém lạc hậu, không theo kịp tiến trình đổi mới nền kinh tế. Tổ chức sản xuất khép kín, thiếu chuyên môn hoá, mức độ hợp tác hoá thấp, tư tưởng bao cấp, trông chờ vào sự bảo hộ của nhà nước trong nhiều doanh nghiệp còn khá nặng nề. Việc tổ chức sắp xếp lại ngành cơ khí cả nước đã được đặt ra nhưng chưa được thực hiện tốt. Công tác quản lý nhà nước về lĩnh vực này còn phân tán và bị buông lỏng. Chưa tích cực tổ chức thị trường trong nước để tạo điều kiện cho sản xuất cơ khí phát triển.
Công tác nghiên cứu phục vụ cho việc phát triển của ngành cơ khí còn yếu. Công tác tư vấn thiết kế, công nghệ, thiết bị chưa đáp ứng yêu cầu đã hạn chế khả năng làm chủ việc chế tạo các sản phẩm cơ khí phức tạp. Công tác đào tạo chưa được quan tâm đúng mức. Số người học và làm nghề ngày một ít dẫn tới tình trạng thiếu thợ giỏi.
Bốn nguyên nhân trên như chiếc vòng kim cô đã kìm hãm sự phát triển ngành cơ khí Việt Nam. Trong khi bản chất của cơ khí là chuyên môn hoá rộng, hợp tác hoá sâu thì các doanh nghiệp ngành cơ khí của Việt Nam vẫn thiếu sự hợp tác với nhau. Việc tổ chức sản xuất khép kín, đàu tư trùng lặp, chồng chéo, không sử dụng hết năng lực của thiết bị hiện có. Nguồn nguyên liệu chủ yếu như thép hợp kim, thép không gỉ và các kim loại màu cho chế tạo máy đều phải nhập ngoại. Các ngành công nghiệp phụ trợ kém phát triển ảnh hưởng nhiều đến ngành cơ khí. Để duy trì sự tồn tại của mình, nhiều doanh nghiệp cơ khí trong nước đã phá giá, chấp nhận lỗ, tạo khe hở cho doanh nghiệp nước ngoài ép giá. “Những chiếc đũa” khi sống đơn lẻ đã tự triệt tiêu ưu điểm, và co cụm chờ chết.
Hợp lực hay là chết?
Hiện tại, nước ta có hơn 4000 doanh nghiệp cơ khí quốc doanh trung ương và địa phương, trong và ngoài quân đội cùng hàng ngàn cơ sở sản xuất tập thể, các doanh nghiệp tư nhân sản xuất thuộc lĩnh vực cơ khí với gần 300.000 lao động.
Sản phẩm cơ khí rất đa dạng, có những sản phẩm rất lớn như những thiết bị toàn bộ đến những sản phẩm ôtô, tàu thuỷ, tàu hoả, xe máy... Vì vậy sự hợp tác phân công trong sản xuất cơ khí là rất cần thiết. Ngành này phát triển sẽ cuốn hút và kéo theo sự phát triển của những ngành cơ khí khác.
Chủ trương của Thủ tướng Chính phủ theo Quyết định 186/QĐ-TTg trong “Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2010, tầm nhìn 2020” ra đời như cơn gió mát xua tan bầu không khí nóng nực của buổi trưa hè. Theo đó, đến năm 2010, ngành cơ khí phải đáp ứng tối thiểu 45-50% nhu cầu sản phẩm cơ khí trong nước, xuất khẩu đạt 30% giá trị sản lượng.
Từ năm 1995 đến nay, ngành cơ khí luôn có tốc độ tăng trưởng lớn, khoảng 40,74%/năm. Nếu như năm 1995, giá trị sản lượng chỉ đạt 14.839,9 tỷ đồng thì năm 2003 đã tăng lên gấp 4,68 lần, đạt 64.832,45 tỷ đồng. Hiện giá trị sản xuất của ngành cơ khí đã chiếm 21,39% giá trị sản xuất công nghiệp, và đáp ứng được 33,42% nhu cầu trong nước.
Thời gian qua, sự ra đời của Hiệp hội doanh nghiệp cơ khí Việt Nam (VAMI) và trở thành “bà mối” hợp duyên cho các doanh nghiệp cơ khí Việt Nam. Trong năm 2003, VAMI đã tổ chức được việc liên danh nhiều bên. Câu chuyện của cơ khí Hà Nội với việc thiết kế chế tạo máy nghiền sản xuất xi măng với hãng Losch (Đức), chế tạo máy tiện tự động, máy phay CNC với các hãng TOS, KOVOVIT (Tiệp Khắc). Công ty LILAMA đã hợp tác sản xuất, thiết kế với nhiều hãng lớn để thực hiện các dự án EPC, chuẩn bị chế tạo thiết bị thuỷ điện, thuỷ công và thiết bị xi măng...
Tổng Công ty Công nghiệp tàu thuỷ Việt Nam sản xuất tàu thuỷ xuất khẩu là một ví dụ điển hình cho sự kết hợp hài hoà hợp tác kinh nghiệm thiết kế giám sát của nước ngoài với điều kiện thuận lợi năng lực chế tạo trong nước để có giá thành hợp lý trong cạnh tranh quốc tế.
Nhiều doanh nghiệp cơ khí khác đã xuất khẩu được sản phẩm như: Chế tạo thiết bị lọc bụi tĩnh điện, vỏ quạt, đường ống của Tổng công ty cơ khí xây dựng (COMA) cho các tập đoàn công nghiệp của Đức, Pháp, Đan Mạch để xuất tiếp sang nước thứ ba. Công ty Cơ khí Hà Nội sản xuất máy dập, máy cán thép cung cấp cho thị trường Mỹ, Italia... Công ty Lisemco của Tổng công ty LILAMA đã mạnh dạn thuê chuyên gia Nhật thiết kế công nghệ, thiết kế chế tạo, nên doanh số không ngừng tăng, từ 40 tỷ năm 2001 lên 150 tỷ năm 2003. Nhiều tập đoàn nước ngoài đã tin tưởng vào năng lực thiết kế chế tạo của Lisemco nên chỉ trong một thời gian ngắn, Công ty đã trở thành công ty cơ khí hàng đầu của Hải Phòng.
Vấn đề hợp lực đã đạt được hiệu quả khi khai thác tối đa năng lực công nghệ tiến tiến của từng doanh nghiệp để có được một sản phẩm hoàn chỉnh đạt chỉ tiêu kinh tế, kỹ thuật quốc tế với suất đầu tư thấp. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa đủ lực để đầu tư thiết bị tiến tiến, sản phẩm chỉ được cải thiện ở một trong nhiều khâu của quá trình sản xuất. Tập hợp nhau lại, phân công hợp tác sản xuất trên cơ sở hợp đồng liên doanh sản xuất kinh doanh thì mới có những sản phẩm đảm bảo được các tiêu chuẩn kỹ thuật. Đây là con đường tất yếu của các doanh nghiệp nếu muốn chủ động trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.
Chỉ trong vài năm nhận được chính sách hỗ trợ của Nhà nước cơ khí Việt Nam đã khởi sắc. Với việc chế tạo thiết bị đồng bộ cho một số công trình công nghiệp, đóng tàu biển, lắp ráp nội địa hoá ôtô chờ khách, ôtô bus, xe gắn máy, động cơ diezel nhỏ và máy nông nghiệp, một số máy công cụ... có chất lượng nên đã lấy lại được thị trường. Hơn nữa các doanh nghiệp cơ khí được giao tổ chức chế tạo các sản phẩm cơ khí trọng điểm đã tập hợp được nhiều doanh nghiệp của các thành phần kinh tế khác tự nguyện tham gia và tạo nên một sức mạnh chung cho toàn ngành. Ngành cơ khí Việt Nam đã có một bước tiến dài nhờ hướng đi mới này.
Nguồn : http://www.moi.gov.vn
|
